قوستاناي اۋدانى ورتالىعىنا ورنالاسقان «قاراسۋ-ەت» ەت كومبيناتىن قازىر وبلىس توڭىرەگى عانا ەمەس, بۇكىل ەل, ودان قالدى كورشى رەسەيدىڭ شەكاراداعى وبلىستارى بىلەدى دەسەك, ارتىق ەمەس. نەگە بىلەدى دەيسىز عوي؟ ويتكەنى, اڭگىمە «قاراسۋ-ەت» ەت كومبيناتىنىڭ جىل سايىن جۇزدەن اسا اتالىممەن 5 مىڭ توننادان ارتىق ەت ونىمدەرىن وندىرگەنىندە عانا ەمەس ەكەن. اڭگىمە ءونىمنىڭ تازا ساپاسى مەن كومبيناتتىڭ ەۋروپالىق ستاندارتتارعا قول جەتكىزۋىندە بولىپ وتىر. قازىر وبلىستاعى, ءتىپتى استاناداعى قۇلاعدار بولعان مەيرامحانالار كەلۋشىلەرگە اس ءمازىرىن جاساۋ ءۇشىن ەت ونىمدەرىن «قاراسۋ-ەت» كومبيناتىنان الۋعا تىرىسادى. مۇندا مالدىڭ ەتىن مۇشەلەيدى. مۇشەلەگەندە ءتوس, جامباس دەپ بالتالامايدى, «ستەيك-تيبون», «ستەيك ريباي» دەپ سىرتىنا جازىپ, پوليەتيلەن قالتاعا سالىپ, قاتىرىپ قويادى. ساپاسىنا سىرتقى بەزەندىرىلۋى ساي, كوز تويىپ, جۇتىپ جىبەرەردەي بولىپ تۇرادى. «ستەيك تيبون» دەگەنى بەلدەمەنىڭ جارتىسى, «ريبايى» – كادىمگى قابىرعا. ونىڭ ءمىنسىز كەسىلۋى, مايىنىڭ جوباسى دا ستاندارتقا ساي بولۋى ءتيىس.
– قوناعىنىڭ الدىنا ەتتى مۇشەسىمەن تارتقان قازاقتان وتەتىن فيلوسوف, دەموكراتياشىل حالىق تابۋىم قيىن. قازاق قوناعىنا قوي سويادى دا, داستارقان باسىنداعى جاسى ۇلكەن اقساقالعا باس قويادى, قۇداعا جامباس, كۇيەۋگە ءتوس, دەپ جالعاسا بەرەدى. ال حالقىمىز «جاۋىرىندى جاۋعا بەرەدى» دەيدى. جاۋىرىننىڭ ەتى ەڭ جۇمساق, ءدامدى ەت. «تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇر» دەگەن ءسوزى تاعى بار. سوندا وزىنە جاۋلىق ەتكەندى قازەكەم قالاي سىيلايدى دەسەڭشى. اللا تاعالا نەسىبەنى حالقىما وسىنداي اق نيەتى ءۇشىن دە بەرگەن شىعار, – دەپ المات ءسوز اراسىندا باسىن شايقاپ قويادى.
ەۋروپالىق ستاندارتپەن جىلىنا 5400 توننا ەت ونىمدەرىن وندىرەتىن «قاراسۋ-ەت» كومبيناتى «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانياسىنىڭ جەتەكشىسى المات تۇرسىنوۆ قۇرعان ەت كلاستەرىنىڭ بيىك شىڭى, كاسىپكەر ماقساتىنىڭ ورىندالۋى دەر ەدىك.
الماتقا العا قويعان ماقساتقا جەتۋ وڭاي بولدى ما؟ ارينە, جوق. تاعى دا وتكەندى شولماي اڭگىمە قىزبايدى. ەلىمىز ءتاۋەلسىزدىگىن العان جىلدارى المات وت بوپ جانعان جيىرما بەستەگى جىگىت ەدى. كوپ بالالى وتباسىندا ءوستى. الدىڭعى اعالارىنىڭ ىزىمەن جوعارى ءبىلىم الىپ, مەحانيك ماماندىعىن مەڭگەردى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, عۇمىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعىندا قىزمەت ەتكەن, قارجىگەر, كوزى اشىق اكەسى ءجانابىل قاريا ۇلدارى ءۇشىن ۇستىن بولاتىن جارىقتىق. 90-شى جىلدارى ءار شارۋاشىلىقتاعى مىڭداعان باس مال كوز الدىندا تيىنعا ارزىماي تەگىن سويىلىپ, تالان-تاراج بولعاندا اكەسى: «بالالارىم, اۋىلدان كەتپەڭدەر, مالدى قۇرتپاڭدار, قاشاننان مالى كەتكەن قازاقتىڭ كۇنى قاراڭ بولعان, مالدى ۇستاپ قالىڭدار», دەدى. اكەنىڭ وسى ءسوزى ۇلىنا قۇران سوزىندەي ەستىلدى. زەرەك ۇل كاسىبىن دە, ءناسىبىن دە اۋىل شارۋاشىلىعىنان كورۋگە بەل بۋدى.
ارينە, ول كەزدە المات ءجانابىل ۇلى دا كاسىپكەرلىك ءۇشىن پايدانىڭ كوزى استىق وسىرۋدە دەگەن ۇعىمدا بولدى. جەردى ايقىش-ۇيقىش جىرتىپ, كوكتەمدە ءبىر, كۇزدە ءبىر كەلىپ جەر-انانىڭ بەرگەنىن عانا ۋىستاپ الىپ, تايىپ وتىراتىن كاسىپكەرلەر ىلۋدە بولسا دا بۇگىن دە كەزدەسەدى. ال 90-شى جىلدارى استىقتىڭ ءتۇسىمى وزىق تەحنولوگيادان ەكەنىن ويلايتىندار كوپ بولمايتىن. گەكتار اينالىمىن جەردىڭ تابيعي قۇنارىنان دەپ تۇسىنەتىندەر نەمەسە جەردى كۇتۋگە مويىنى جار بەرمەيتىندەر قاتارى قالىڭ ەدى. ال تۇرسىنوۆ 1999 جىلدىڭ وزىندە كاسىپكەرلىك كوزدى جۇمىپ, جەر تىرنالاي بەرۋ ەمەستىگىن, وعان عىلىم, جاڭا تەحنولوگيا تۇرعىسىنان كەلۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندى. قوستاناي وبلىسىنداعى استىق القاپتارى ءبىراز جىلدار بويى كۇتىلمەگەندىكتەن ول ءتۇرلى زيانكەستەردەن زارداپ شەگەتىن. «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانياسىنا كىرەتىن شارۋاشىلىقتار وبلىستا ءبىرىنشى بولىپ حيميالىق پار ءوندىرىسىن ەنگىزگەننەن كەيىن القاپتاردىڭ 60 پايىزىن زيانكەستەردەن تازالاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. وسىعان دەيىن جارامسىز بولىپ قالعان القاپتاردى اينالىسقا قوسىپ, ولاردى نولدىك تەحنولوگيا ەلەمەنتتەرىمەن وڭدەۋگە قول جەتكىزىلدى. 2002 جىلى رەسپۋبليكانىڭ ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك قۇقى جونىندەگى كوميتەتى «پارعا قالدىرىلعان جانە تىڭايعان جەرلەردە ءداندى داقىلداردى كۇتىپ-باپتاۋدىڭ تاسىلدەرىن تاپقانى ءۇشىن» المات تۇرسىنوۆقا ونەرتابىستىڭ يەسى رەتىندە №14248 سەرتيفيكاتتى تاپسىرادى. كەلەسى جىلى قازاق وسىمدىك قورعاۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى «قارامان-ك», «رامازان-قاراسۋ» شارۋاشىلىقتارىنا كەلىپ, استىق قۇمىتى زيانكەسىنە قارسى شارانى زەرتتەۋگە كىرىسەدى. ول بويىنشا دوكتورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعالادى. جەر وڭدەۋدىڭ يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىن يگەرۋ ارقاسىندا قانداي قۇرعاقشىلىق جىلدارى دا كومپانيا شارۋاشىلىقتارىنىڭ كەۋسەنى بوس قالعان ەمەس. قازىر «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانياسىنىڭ استىق القابى 220 000 گەكتاردى قۇرايدى. استىقتى تەك جيناپ قويماي ونىڭ ساقتالۋىنا, وڭدەلۋىنە ينۆەستيتسيالار تارتا وتىرىپ, ەكى ەلەۆاتور, ەكى استىق قويماسىنا قول جەتكىزدى. قازىر كومپانيانىڭ 260 مىڭ توننا استىقتى ساقتاۋعا مۇمكىندىگى بار. ەكى ديىرمەندە كۇنىنە 100 توننا استىقتان ۇن تارتىلادى.
كاسىپكەر اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قوس ءورىم سالا – ەگىن شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعىن قاتار دامىتۋ كەرەكتىگىن تۇسىنەدى. ول ءۇشىن ەكى سالانى دا وزىق تەحنولوگيالار ارقىلى جاڭعىرتا دامىتۋ قاجەت ەدى. ول اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋدى قولعا الادى. 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا 141 باس قازاقتىڭ اق سيىرى ساتىپ الىنادى, قازىر شارۋاشىلىقتارداعى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ جالپى سانى 5700 باسقا جەتتى. كومپانيانىڭ باسقا شارۋاشىلىقتارىندا زەڭگى بابانىڭ ەتتى اۋليەكول تۇقىمى دا وسىرىلەدى. قازىر وڭدەۋ كاسىپورنىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «قارامان-ك» شارۋاشىلىعىندا ەكى جارىم مىڭ قازاقتىڭ اق باس سيىرى بورداقىلانادى. وسى شارۋاشىلىقتا مال تەزەگىن پايدالانۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن بيوگاز قوندىرعىسى ورناتىلدى. ول شارۋاشىلىقتىڭ تسەحتارىن جانە سەلونى تۇگەل ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتىپ تۇر. ورگانيكالىق قالدىق قالدىرمايتىن ەكولوگيالىق ماڭىزى زور جانە ارزان ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن بۇل قوندىرعىنىڭ ەلىمىزدە ءالى بالاماسى جوق.
اۋىل شارۋاشىلىعى دامىپ كەلەدى. ونىڭ ەلباسى ايتقانداي, ءالى-اق ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرىنە اينالارىنا المات ءجانابىل ۇلىنىڭ سەنىمى تاۋداي. ونىڭ بالا كەزىندەگى ءبىر سۋرەت ەسىنەن وسى ۋاقىتقا دەيىن كەتپەيدى... ناعاشىسى ەسەن دەيتىن كىسى باياعىدا كەڭشار باسقاردى. اسقاباقتاي دومالانعان 7-8 جاستاعى جيەنى المات ونىڭ ماشيناسىنا ءمىنىپ الادى. اۋىل مەن اۋىلدىڭ اراسى ماشينانىڭ وزىنە ءبىراز جەر, سەلەۋلى دالا اينالىپ قالىپ بارا جاتادى. باداناداي كوزىن الىسقا قاداپ وتىراتىن بالا سۇراق قويادى. «ناعاشى, مىنا جەرلەر وسىلاي جاتا ما, مۇندا كەيىن نە بولادى؟» دەيدى. «بۇل دالاعا دا شارۋاشىلىقتار تۇسەدى عوي» دەپ جاۋاپ بەرەدى ناعاشىسى. «ال سوۆحوزدار كەيىن نە بولادى؟» دەپ سۇرايدى بالا. «سوۆحوزدار اۋدان ورتالىعىنا اينالادى». «اۋداندار نە بولادى؟». «اۋداندار قالا بولادى». «ال قالالار نە بولادى؟» دەيدى بالا. «قالا استانا بولادى» دەيدى ناعاشىسى. بالا سۇراقتى توقتاتىپ, دالاعا قاراعان كۇيى ويلانىپ قالادى. زاماننىڭ وزگەرەتىنىن, ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى جاقىنداپ كەلە جاتقانىن بالانىڭ دا, اتانىڭ دا ىشكى تۇيسىگى سەزگەندەي. ەكى ۇرپاق وكىلىنىڭ اڭگىمەسىن پەرىشتە ءاۋمين دەسە كەرەك. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان» دەگەن, سول اتا مەن بالا اراسىنداعى اڭگىمە, بالا قيالى بۇگىندە شىندىققا اينالدى ءارى بولاشاعىنىڭ كوكجيەگى كەڭ بولارىنا جۇرەك تۇبىندە جاتقان سەنىمى تاعى بار. قازىر وبلىستاعى بەلدى كاسىپكەر, اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋشى بولىپ قالىپتاسقان المات تۇرسىنوۆ بوز دالانىڭ بارىنە مال جايۋدى, قازاقتىڭ ەتىن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا برەند ەتۋدى ويلايدى.
ەكەۋمىز ونىڭ ءوزى باسقاراتىن «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانياسىنا كىرەتىن «توبىل» مەيمانحاناسىنىڭ فويەسىندە وتىرمىز. بۇل قوناقتار قاي شەتەلدەن كەلسە دە قوستاناي قالاسىنداعى ۇيالماي كورسەتەتىن ەڭ ۇزدىك قىزمەتى بار مەيمانحانا بولىپ تابىلادى. «ءبىز ەۋروپالىق ستاندارتتان قالماۋىمىز قاجەت جانە جۇرتقا كورسەتەتىن ءوز برەندىمىز بولۋى ءتيىس», دەگەن كاسىپكەر ۇستانىمىن ايعاقتاپ تۇرعانداي.
– بىزگە اتا-بابامىز جۇرتتىڭ قولى جەتپەيتىن بايلىق قالدىردى. ول – جەر! قانداي بيزنەس جاسايمىن دەسەڭ دە جەر جەتەدى. دامىعان ەلدەردەن بيزنەستى ۇيرەنۋىمىز كەرەك, ۇيرەندىك تە. بىراق ءوزگەنىكىن سول كۇيىنشە كوشىرمەي, قولدان كەلگەندى جاساۋعا, دامىتۋعا ءتيىسپىز. ءبىز ءتورت ت ۇلىگىمەن باي بولعان, وسىنشا جەردى بىزگە قالدىرعان اتالار ۇرپاعىمىز. سوندىقتان ەتتىڭ برەندىن جاساۋىمىز كەرەك. بۇل مەنىڭ ءوز پىكىرىم, ءوزىمنىڭ قولىمنان كەلەتىن ءىس, – دەيدى المات ءجانابىل ۇلى.
ءيا, كاسىپكەردىڭ ايتاتىنىنداي بار. قازىر «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانياسىندا بىرنەشە شارۋاشىلىق تەك سيىر ەتىن وندىرەتىنىن ايتتىق. اسىرەسە, «قارامان-ك», «جاڭابەك» شارۋاشىلىقتارىندا ەتى ءمارمار قازاقتىڭ اق باس سيىرى وسىرىلەدى. حالقىمىزدىڭ ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى ءتول مالى, ەۋروپاعا ۇسىنساڭ دا, ازياعا ۇسىنساڭ دا تۇتىنۋشى ءوزى ايتىپ ءوزى الاتىن, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن ەت. سولتۇستىكتىڭ سۋىعىنا ءتوزىمدى, سۋىنا, شوبىنە ۇيرەنگەن, تەز سەمىرەتىن مالدىڭ بۇل تۇقىمى قىس اۋىر بولعان جىلدارى تەڭسەلىپ شىقسا دا, كوككە اۋزى تيىسىمەن تۇلەپ سالا بەرەدى جانۋار. وسى مالدى بيزنەسىنىڭ وزەگى ەتكەن كاسىپكەر ءوزىن قازاقستاننىڭ پاتريوتى سانايدى.
قازاقستانداعى بيزنەستىڭ تۇپقازىعىن قاققان ەلباسى شەتەلدەرگە شىققاندا كاسىپكەرلەردى قاسىنا ەرتىپ ءجۇردى, دامىعان ەلدەردەگى ەرەكشەلىكتەردى كورسەتتى, جاقسىسىن ۇيرەنۋگە جاعداي جاسادى. بيزنەستى, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەردى قولدايتىن قانشاما باعدارلاما ومىرگە كەلدى. سۋبسيديا, ليزينگ, نەسيە, گرانت تۇرىندە جەڭىلدىكتەر, كومەك بەرىلىپ جاتىر. المات تۇرسىنوۆ وسى مۇمكىندىكتەردىڭ ەشقايسىسىن قۇر جىبەرگەن جوق, بارلىعىن دا پايدالاندى. مىنە, سونىڭ ارقاسىندا ول وبلىستاعى ەڭ ءىرى ەت كلاستەرىن قۇردى. «قاراسۋ-ەت» ەت كومبيناتى ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ يندۋستريالىق كارتاسى اياسىندا ومىرگە كەلدى.
– بارلىعى دا ەڭبەك پەن ىزدەنىستىڭ, ءبىلىمنىڭ, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. الدىمەن مالدى وسىردىك, بورداقىلاۋ الاڭدارىن كوبەيتتىك, زاماناۋي وڭدەۋ كاسىپورنىن قۇردىق, شارۋاشىلىقتاعى بۇزاۋدان «قاراسۋ-ەتتە» دايىندالاتىن «ستەيك-ريبايعا» دەيىنگى جول – بۇگىنگى ءمىنسىز ەت كلاستەرى. ءبىزدىڭ 25 جىلدا جەتكەن جەتىستىگىمىز! – دەيدى المات ءجانابىل ۇلى.
قازاق دالاسىندا وندىرىلگەن ەت قازاقتىڭ برەندى جانە بايلىعى. ويتكەنى, ءوندىرگەن ءونىمىڭ سۇرانىسقا يە بولعاندا عانا بيزنەستىڭ قادامى جۇرەدى. قوستاناي وبلىسى رەسەيدىڭ چەليابى, قورعان, ورىنبور وبلىستارىمەن شەكتەسەدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, چەليابى مەن ماگنيتوگور – ءوندىرىستى قالالار. ولار قوستانايدان بار-جوعى 300-400 شاقىرىمدا جاتىر. بۇل جەردە 4 ميلليونداي حالىق بار, ودان ءسال ارىرەكتە ءوندىرىستى ەكاتەرينبۋرگ قالاسى, سۆەردلوۆ وبلىسىنىڭ 5 ميلليونداي تۇرعىنى ەت كەرەك دەپ وتىر.
– مىنە, اينالانىڭ ءبارى – نارىق. وسىنى پايدالانۋىمىز قاجەت. ءبىزدىڭ كومپانيا بيىل ءبىر جىلدا رەسەي نارىعىنا 600 توننا سيىر ەتىن شىعارۋى قاجەت ەدى. سونىڭ 400 تونناسىن جىبەردىك. ەلىمىزدەگى كەي وبلىستاردا ورىن العان كۇيدىرگى اۋرۋىنا بايلانىستى رەسەي جاعى ساۋدانى ۋاقىتشا توقتاتپاعاندا قازىر بۇل جوسپاردى ارتىعىمەن ورىندار ەدىك. كەلەر جىلى ەكسپورتقا ەت پەن ەت ونىمدەرىن شىعارۋدى ۇلعايتا بەرەمىز, – دەيدى كاسىپكەر.
المات ءجانابىلوۆ بيزنەسكە ءبىلىم كەرەكتىگىن ەلباسى ءسوزىنىڭ ءومىر شىندىعى ەكەنىنە ءتانتى. ءوزى مەحانيك بولۋمەن قاتار ەكونوميست ماماندىعىن مەڭگەردى. ەسەپ-قيساپتى شەمىشكەشە شاعادى. حالقىمىز تاريحىنان مول حابارى بار كاسىپكەردىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرى ەلىمىزدەگى ەت كلاستەرىنىڭ بولاشاعى زور ەكەنىن دە بىلدىرەدى.
– كەڭەس وداعى جىلدارى قازاقستان رەسەيگە جىلىنا 400 مىڭ توننا ەت جىبەردى. باعاسىن ايتا كورمەڭىز – تيىن-تەبەن, تەككە كەتىپ جاتتى. ءبىز ەت ەكسپورتتاۋدا وسى دەڭگەيدى باعىندىرا المايمىز با؟ جانە ونى ەتتىڭ بۇگىنگى باعاسىمەن ەسەپتەي بەرىڭىز, قازىناعا ميللياردتار اعىلار ەدى. ول ءۇشىن ارينە, ەلىمىزدە جايىلىم, قۇنارلى جەم-ازىق, اۋىز سۋ, ماماندار دايىنداۋ, وزىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋ سەكىلدى كوپتەگەن ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋى ءتيىس. ولاردىڭ بارلىعى دا بولاشاقتا شەشىمىن تابارىنا سەنىمدىمىن, – دەيدى المات ءجانابىل ۇلى.
كاسىپكەر مۇنى بەكەر ايتىپ وتىرعان جوق. ول شارۋاشىلىقتارىندا مالدىڭ قۇلاعىنا قىسقاش قاداپ, قايدا جايىلىپ جۇرگەنىن ءموبيلدى بايلانىس ارقىلى باقىلاۋ سەكىلدى وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزە باستادى. اۆسترالياداعى سەكىلدى مىڭداعان باس مالدى ساناۋلى عانا باقتاشى باعاتىن كۇنگە جەتەرىنە دە سەنىمدى. قازىر «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپتىك كومپانياسىندا 3 مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. ەلباسى ايتقان بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن كاسىپكەر ۇمىت قالدىرعان ەمەس. شارۋاشىلىقتارى ورنالاسقان اۋىلداردا سپورت سارايلارى, ستاديوندار, تۇرعىن ۇيلەر بوي تۇزەدى. كاسىپكەر الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىن, ونەر, شىعارماشىلىق ادامدارىن الەۋمەتتىك جاعىنان قولداپ وتىراتىن وبلىستىق «مەتسەناتتار كلۋبىنىڭ » تۇراقتى مۇشەسى.
ءسوزىمىزدى باستاعان «قاراسۋ-ەت» ەت ونىمدەرى كومبيناتىمەن اڭگىمەمىزدى قايىرعاندى دا دۇرىس كورىپ وتىرمىز. «قاراسۋ-ەت» كومبيناتىندا وندىرىلگەن شۇجىق تۇرلەرى دۇكەندەردە جاتىپ قالمايدى, پىشاق ۇستىنەن كەتىپ وتىرادى. ويتكەنى, قوستاناي جۇرتى باياعىداي تابىلعانىن قاناعات تۇتپايدى, ەشقانداي قوسپاسى جوق تازا ەتتەن جاسالعان ساپالى شۇجىقتى ىزدەپ ءجۇرىپ الادى. تۇتىنۋشى تالعامىن دا تاربيەلەيتىن ءوندىرۋشىنىڭ ءوزى ەكەن. ال زەرەك, ىزدەنىمپاز, ءبىلىمدى, حالقىنىڭ تاريحىنان دا, داستۇرىنەن دە حاباردار رۋحاني باي, ەلىنىڭ, جەرىنىڭ پاتريوتى المات تۇرسىنوۆ ازاتتىق العان جىلداردان بەرگى 25 جىلدا قالىپتاسقان قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ سوم تۇلعاسى سەكىلدى ەلەستەيدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
قوستاناي اۋدانى ورتالىعىنا ورنالاسقان «قاراسۋ-ەت» ەت كومبيناتىن قازىر وبلىس توڭىرەگى عانا ەمەس, بۇكىل ەل, ودان قالدى كورشى رەسەيدىڭ شەكاراداعى وبلىستارى بىلەدى دەسەك, ارتىق ەمەس. نەگە بىلەدى دەيسىز عوي؟ ويتكەنى, اڭگىمە «قاراسۋ-ەت» ەت كومبيناتىنىڭ جىل سايىن جۇزدەن اسا اتالىممەن 5 مىڭ توننادان ارتىق ەت ونىمدەرىن وندىرگەنىندە عانا ەمەس ەكەن. اڭگىمە ءونىمنىڭ تازا ساپاسى مەن كومبيناتتىڭ ەۋروپالىق ستاندارتتارعا قول جەتكىزۋىندە بولىپ وتىر. قازىر وبلىستاعى, ءتىپتى استاناداعى قۇلاعدار بولعان مەيرامحانالار كەلۋشىلەرگە اس ءمازىرىن جاساۋ ءۇشىن ەت ونىمدەرىن «قاراسۋ-ەت» كومبيناتىنان الۋعا تىرىسادى. مۇندا مالدىڭ ەتىن مۇشەلەيدى. مۇشەلەگەندە ءتوس, جامباس دەپ بالتالامايدى, «ستەيك-تيبون», «ستەيك ريباي» دەپ سىرتىنا جازىپ, پوليەتيلەن قالتاعا سالىپ, قاتىرىپ قويادى. ساپاسىنا سىرتقى بەزەندىرىلۋى ساي, كوز تويىپ, جۇتىپ جىبەرەردەي بولىپ تۇرادى. «ستەيك تيبون» دەگەنى بەلدەمەنىڭ جارتىسى, «ريبايى» – كادىمگى قابىرعا. ونىڭ ءمىنسىز كەسىلۋى, مايىنىڭ جوباسى دا ستاندارتقا ساي بولۋى ءتيىس.
– قوناعىنىڭ الدىنا ەتتى مۇشەسىمەن تارتقان قازاقتان وتەتىن فيلوسوف, دەموكراتياشىل حالىق تابۋىم قيىن. قازاق قوناعىنا قوي سويادى دا, داستارقان باسىنداعى جاسى ۇلكەن اقساقالعا باس قويادى, قۇداعا جامباس, كۇيەۋگە ءتوس, دەپ جالعاسا بەرەدى. ال حالقىمىز «جاۋىرىندى جاۋعا بەرەدى» دەيدى. جاۋىرىننىڭ ەتى ەڭ جۇمساق, ءدامدى ەت. «تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇر» دەگەن ءسوزى تاعى بار. سوندا وزىنە جاۋلىق ەتكەندى قازەكەم قالاي سىيلايدى دەسەڭشى. اللا تاعالا نەسىبەنى حالقىما وسىنداي اق نيەتى ءۇشىن دە بەرگەن شىعار, – دەپ المات ءسوز اراسىندا باسىن شايقاپ قويادى.
ەۋروپالىق ستاندارتپەن جىلىنا 5400 توننا ەت ونىمدەرىن وندىرەتىن «قاراسۋ-ەت» كومبيناتى «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانياسىنىڭ جەتەكشىسى المات تۇرسىنوۆ قۇرعان ەت كلاستەرىنىڭ بيىك شىڭى, كاسىپكەر ماقساتىنىڭ ورىندالۋى دەر ەدىك.
الماتقا العا قويعان ماقساتقا جەتۋ وڭاي بولدى ما؟ ارينە, جوق. تاعى دا وتكەندى شولماي اڭگىمە قىزبايدى. ەلىمىز ءتاۋەلسىزدىگىن العان جىلدارى المات وت بوپ جانعان جيىرما بەستەگى جىگىت ەدى. كوپ بالالى وتباسىندا ءوستى. الدىڭعى اعالارىنىڭ ىزىمەن جوعارى ءبىلىم الىپ, مەحانيك ماماندىعىن مەڭگەردى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, عۇمىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعىندا قىزمەت ەتكەن, قارجىگەر, كوزى اشىق اكەسى ءجانابىل قاريا ۇلدارى ءۇشىن ۇستىن بولاتىن جارىقتىق. 90-شى جىلدارى ءار شارۋاشىلىقتاعى مىڭداعان باس مال كوز الدىندا تيىنعا ارزىماي تەگىن سويىلىپ, تالان-تاراج بولعاندا اكەسى: «بالالارىم, اۋىلدان كەتپەڭدەر, مالدى قۇرتپاڭدار, قاشاننان مالى كەتكەن قازاقتىڭ كۇنى قاراڭ بولعان, مالدى ۇستاپ قالىڭدار», دەدى. اكەنىڭ وسى ءسوزى ۇلىنا قۇران سوزىندەي ەستىلدى. زەرەك ۇل كاسىبىن دە, ءناسىبىن دە اۋىل شارۋاشىلىعىنان كورۋگە بەل بۋدى.
ارينە, ول كەزدە المات ءجانابىل ۇلى دا كاسىپكەرلىك ءۇشىن پايدانىڭ كوزى استىق وسىرۋدە دەگەن ۇعىمدا بولدى. جەردى ايقىش-ۇيقىش جىرتىپ, كوكتەمدە ءبىر, كۇزدە ءبىر كەلىپ جەر-انانىڭ بەرگەنىن عانا ۋىستاپ الىپ, تايىپ وتىراتىن كاسىپكەرلەر ىلۋدە بولسا دا بۇگىن دە كەزدەسەدى. ال 90-شى جىلدارى استىقتىڭ ءتۇسىمى وزىق تەحنولوگيادان ەكەنىن ويلايتىندار كوپ بولمايتىن. گەكتار اينالىمىن جەردىڭ تابيعي قۇنارىنان دەپ تۇسىنەتىندەر نەمەسە جەردى كۇتۋگە مويىنى جار بەرمەيتىندەر قاتارى قالىڭ ەدى. ال تۇرسىنوۆ 1999 جىلدىڭ وزىندە كاسىپكەرلىك كوزدى جۇمىپ, جەر تىرنالاي بەرۋ ەمەستىگىن, وعان عىلىم, جاڭا تەحنولوگيا تۇرعىسىنان كەلۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندى. قوستاناي وبلىسىنداعى استىق القاپتارى ءبىراز جىلدار بويى كۇتىلمەگەندىكتەن ول ءتۇرلى زيانكەستەردەن زارداپ شەگەتىن. «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانياسىنا كىرەتىن شارۋاشىلىقتار وبلىستا ءبىرىنشى بولىپ حيميالىق پار ءوندىرىسىن ەنگىزگەننەن كەيىن القاپتاردىڭ 60 پايىزىن زيانكەستەردەن تازالاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. وسىعان دەيىن جارامسىز بولىپ قالعان القاپتاردى اينالىسقا قوسىپ, ولاردى نولدىك تەحنولوگيا ەلەمەنتتەرىمەن وڭدەۋگە قول جەتكىزىلدى. 2002 جىلى رەسپۋبليكانىڭ ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك قۇقى جونىندەگى كوميتەتى «پارعا قالدىرىلعان جانە تىڭايعان جەرلەردە ءداندى داقىلداردى كۇتىپ-باپتاۋدىڭ تاسىلدەرىن تاپقانى ءۇشىن» المات تۇرسىنوۆقا ونەرتابىستىڭ يەسى رەتىندە №14248 سەرتيفيكاتتى تاپسىرادى. كەلەسى جىلى قازاق وسىمدىك قورعاۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى «قارامان-ك», «رامازان-قاراسۋ» شارۋاشىلىقتارىنا كەلىپ, استىق قۇمىتى زيانكەسىنە قارسى شارانى زەرتتەۋگە كىرىسەدى. ول بويىنشا دوكتورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعالادى. جەر وڭدەۋدىڭ يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىن يگەرۋ ارقاسىندا قانداي قۇرعاقشىلىق جىلدارى دا كومپانيا شارۋاشىلىقتارىنىڭ كەۋسەنى بوس قالعان ەمەس. قازىر «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانياسىنىڭ استىق القابى 220 000 گەكتاردى قۇرايدى. استىقتى تەك جيناپ قويماي ونىڭ ساقتالۋىنا, وڭدەلۋىنە ينۆەستيتسيالار تارتا وتىرىپ, ەكى ەلەۆاتور, ەكى استىق قويماسىنا قول جەتكىزدى. قازىر كومپانيانىڭ 260 مىڭ توننا استىقتى ساقتاۋعا مۇمكىندىگى بار. ەكى ديىرمەندە كۇنىنە 100 توننا استىقتان ۇن تارتىلادى.
كاسىپكەر اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قوس ءورىم سالا – ەگىن شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعىن قاتار دامىتۋ كەرەكتىگىن تۇسىنەدى. ول ءۇشىن ەكى سالانى دا وزىق تەحنولوگيالار ارقىلى جاڭعىرتا دامىتۋ قاجەت ەدى. ول اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋدى قولعا الادى. 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا 141 باس قازاقتىڭ اق سيىرى ساتىپ الىنادى, قازىر شارۋاشىلىقتارداعى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ جالپى سانى 5700 باسقا جەتتى. كومپانيانىڭ باسقا شارۋاشىلىقتارىندا زەڭگى بابانىڭ ەتتى اۋليەكول تۇقىمى دا وسىرىلەدى. قازىر وڭدەۋ كاسىپورنىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «قارامان-ك» شارۋاشىلىعىندا ەكى جارىم مىڭ قازاقتىڭ اق باس سيىرى بورداقىلانادى. وسى شارۋاشىلىقتا مال تەزەگىن پايدالانۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن بيوگاز قوندىرعىسى ورناتىلدى. ول شارۋاشىلىقتىڭ تسەحتارىن جانە سەلونى تۇگەل ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتىپ تۇر. ورگانيكالىق قالدىق قالدىرمايتىن ەكولوگيالىق ماڭىزى زور جانە ارزان ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن بۇل قوندىرعىنىڭ ەلىمىزدە ءالى بالاماسى جوق.
اۋىل شارۋاشىلىعى دامىپ كەلەدى. ونىڭ ەلباسى ايتقانداي, ءالى-اق ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرىنە اينالارىنا المات ءجانابىل ۇلىنىڭ سەنىمى تاۋداي. ونىڭ بالا كەزىندەگى ءبىر سۋرەت ەسىنەن وسى ۋاقىتقا دەيىن كەتپەيدى... ناعاشىسى ەسەن دەيتىن كىسى باياعىدا كەڭشار باسقاردى. اسقاباقتاي دومالانعان 7-8 جاستاعى جيەنى المات ونىڭ ماشيناسىنا ءمىنىپ الادى. اۋىل مەن اۋىلدىڭ اراسى ماشينانىڭ وزىنە ءبىراز جەر, سەلەۋلى دالا اينالىپ قالىپ بارا جاتادى. باداناداي كوزىن الىسقا قاداپ وتىراتىن بالا سۇراق قويادى. «ناعاشى, مىنا جەرلەر وسىلاي جاتا ما, مۇندا كەيىن نە بولادى؟» دەيدى. «بۇل دالاعا دا شارۋاشىلىقتار تۇسەدى عوي» دەپ جاۋاپ بەرەدى ناعاشىسى. «ال سوۆحوزدار كەيىن نە بولادى؟» دەپ سۇرايدى بالا. «سوۆحوزدار اۋدان ورتالىعىنا اينالادى». «اۋداندار نە بولادى؟». «اۋداندار قالا بولادى». «ال قالالار نە بولادى؟» دەيدى بالا. «قالا استانا بولادى» دەيدى ناعاشىسى. بالا سۇراقتى توقتاتىپ, دالاعا قاراعان كۇيى ويلانىپ قالادى. زاماننىڭ وزگەرەتىنىن, ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى جاقىنداپ كەلە جاتقانىن بالانىڭ دا, اتانىڭ دا ىشكى تۇيسىگى سەزگەندەي. ەكى ۇرپاق وكىلىنىڭ اڭگىمەسىن پەرىشتە ءاۋمين دەسە كەرەك. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان» دەگەن, سول اتا مەن بالا اراسىنداعى اڭگىمە, بالا قيالى بۇگىندە شىندىققا اينالدى ءارى بولاشاعىنىڭ كوكجيەگى كەڭ بولارىنا جۇرەك تۇبىندە جاتقان سەنىمى تاعى بار. قازىر وبلىستاعى بەلدى كاسىپكەر, اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋشى بولىپ قالىپتاسقان المات تۇرسىنوۆ بوز دالانىڭ بارىنە مال جايۋدى, قازاقتىڭ ەتىن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا برەند ەتۋدى ويلايدى.
ەكەۋمىز ونىڭ ءوزى باسقاراتىن «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانياسىنا كىرەتىن «توبىل» مەيمانحاناسىنىڭ فويەسىندە وتىرمىز. بۇل قوناقتار قاي شەتەلدەن كەلسە دە قوستاناي قالاسىنداعى ۇيالماي كورسەتەتىن ەڭ ۇزدىك قىزمەتى بار مەيمانحانا بولىپ تابىلادى. «ءبىز ەۋروپالىق ستاندارتتان قالماۋىمىز قاجەت جانە جۇرتقا كورسەتەتىن ءوز برەندىمىز بولۋى ءتيىس», دەگەن كاسىپكەر ۇستانىمىن ايعاقتاپ تۇرعانداي.
– بىزگە اتا-بابامىز جۇرتتىڭ قولى جەتپەيتىن بايلىق قالدىردى. ول – جەر! قانداي بيزنەس جاسايمىن دەسەڭ دە جەر جەتەدى. دامىعان ەلدەردەن بيزنەستى ۇيرەنۋىمىز كەرەك, ۇيرەندىك تە. بىراق ءوزگەنىكىن سول كۇيىنشە كوشىرمەي, قولدان كەلگەندى جاساۋعا, دامىتۋعا ءتيىسپىز. ءبىز ءتورت ت ۇلىگىمەن باي بولعان, وسىنشا جەردى بىزگە قالدىرعان اتالار ۇرپاعىمىز. سوندىقتان ەتتىڭ برەندىن جاساۋىمىز كەرەك. بۇل مەنىڭ ءوز پىكىرىم, ءوزىمنىڭ قولىمنان كەلەتىن ءىس, – دەيدى المات ءجانابىل ۇلى.
ءيا, كاسىپكەردىڭ ايتاتىنىنداي بار. قازىر «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانياسىندا بىرنەشە شارۋاشىلىق تەك سيىر ەتىن وندىرەتىنىن ايتتىق. اسىرەسە, «قارامان-ك», «جاڭابەك» شارۋاشىلىقتارىندا ەتى ءمارمار قازاقتىڭ اق باس سيىرى وسىرىلەدى. حالقىمىزدىڭ ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى ءتول مالى, ەۋروپاعا ۇسىنساڭ دا, ازياعا ۇسىنساڭ دا تۇتىنۋشى ءوزى ايتىپ ءوزى الاتىن, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن ەت. سولتۇستىكتىڭ سۋىعىنا ءتوزىمدى, سۋىنا, شوبىنە ۇيرەنگەن, تەز سەمىرەتىن مالدىڭ بۇل تۇقىمى قىس اۋىر بولعان جىلدارى تەڭسەلىپ شىقسا دا, كوككە اۋزى تيىسىمەن تۇلەپ سالا بەرەدى جانۋار. وسى مالدى بيزنەسىنىڭ وزەگى ەتكەن كاسىپكەر ءوزىن قازاقستاننىڭ پاتريوتى سانايدى.
قازاقستانداعى بيزنەستىڭ تۇپقازىعىن قاققان ەلباسى شەتەلدەرگە شىققاندا كاسىپكەرلەردى قاسىنا ەرتىپ ءجۇردى, دامىعان ەلدەردەگى ەرەكشەلىكتەردى كورسەتتى, جاقسىسىن ۇيرەنۋگە جاعداي جاسادى. بيزنەستى, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەردى قولدايتىن قانشاما باعدارلاما ومىرگە كەلدى. سۋبسيديا, ليزينگ, نەسيە, گرانت تۇرىندە جەڭىلدىكتەر, كومەك بەرىلىپ جاتىر. المات تۇرسىنوۆ وسى مۇمكىندىكتەردىڭ ەشقايسىسىن قۇر جىبەرگەن جوق, بارلىعىن دا پايدالاندى. مىنە, سونىڭ ارقاسىندا ول وبلىستاعى ەڭ ءىرى ەت كلاستەرىن قۇردى. «قاراسۋ-ەت» ەت كومبيناتى ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ يندۋستريالىق كارتاسى اياسىندا ومىرگە كەلدى.
– بارلىعى دا ەڭبەك پەن ىزدەنىستىڭ, ءبىلىمنىڭ, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. الدىمەن مالدى وسىردىك, بورداقىلاۋ الاڭدارىن كوبەيتتىك, زاماناۋي وڭدەۋ كاسىپورنىن قۇردىق, شارۋاشىلىقتاعى بۇزاۋدان «قاراسۋ-ەتتە» دايىندالاتىن «ستەيك-ريبايعا» دەيىنگى جول – بۇگىنگى ءمىنسىز ەت كلاستەرى. ءبىزدىڭ 25 جىلدا جەتكەن جەتىستىگىمىز! – دەيدى المات ءجانابىل ۇلى.
قازاق دالاسىندا وندىرىلگەن ەت قازاقتىڭ برەندى جانە بايلىعى. ويتكەنى, ءوندىرگەن ءونىمىڭ سۇرانىسقا يە بولعاندا عانا بيزنەستىڭ قادامى جۇرەدى. قوستاناي وبلىسى رەسەيدىڭ چەليابى, قورعان, ورىنبور وبلىستارىمەن شەكتەسەدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, چەليابى مەن ماگنيتوگور – ءوندىرىستى قالالار. ولار قوستانايدان بار-جوعى 300-400 شاقىرىمدا جاتىر. بۇل جەردە 4 ميلليونداي حالىق بار, ودان ءسال ارىرەكتە ءوندىرىستى ەكاتەرينبۋرگ قالاسى, سۆەردلوۆ وبلىسىنىڭ 5 ميلليونداي تۇرعىنى ەت كەرەك دەپ وتىر.
– مىنە, اينالانىڭ ءبارى – نارىق. وسىنى پايدالانۋىمىز قاجەت. ءبىزدىڭ كومپانيا بيىل ءبىر جىلدا رەسەي نارىعىنا 600 توننا سيىر ەتىن شىعارۋى قاجەت ەدى. سونىڭ 400 تونناسىن جىبەردىك. ەلىمىزدەگى كەي وبلىستاردا ورىن العان كۇيدىرگى اۋرۋىنا بايلانىستى رەسەي جاعى ساۋدانى ۋاقىتشا توقتاتپاعاندا قازىر بۇل جوسپاردى ارتىعىمەن ورىندار ەدىك. كەلەر جىلى ەكسپورتقا ەت پەن ەت ونىمدەرىن شىعارۋدى ۇلعايتا بەرەمىز, – دەيدى كاسىپكەر.
المات ءجانابىلوۆ بيزنەسكە ءبىلىم كەرەكتىگىن ەلباسى ءسوزىنىڭ ءومىر شىندىعى ەكەنىنە ءتانتى. ءوزى مەحانيك بولۋمەن قاتار ەكونوميست ماماندىعىن مەڭگەردى. ەسەپ-قيساپتى شەمىشكەشە شاعادى. حالقىمىز تاريحىنان مول حابارى بار كاسىپكەردىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرى ەلىمىزدەگى ەت كلاستەرىنىڭ بولاشاعى زور ەكەنىن دە بىلدىرەدى.
– كەڭەس وداعى جىلدارى قازاقستان رەسەيگە جىلىنا 400 مىڭ توننا ەت جىبەردى. باعاسىن ايتا كورمەڭىز – تيىن-تەبەن, تەككە كەتىپ جاتتى. ءبىز ەت ەكسپورتتاۋدا وسى دەڭگەيدى باعىندىرا المايمىز با؟ جانە ونى ەتتىڭ بۇگىنگى باعاسىمەن ەسەپتەي بەرىڭىز, قازىناعا ميللياردتار اعىلار ەدى. ول ءۇشىن ارينە, ەلىمىزدە جايىلىم, قۇنارلى جەم-ازىق, اۋىز سۋ, ماماندار دايىنداۋ, وزىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋ سەكىلدى كوپتەگەن ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋى ءتيىس. ولاردىڭ بارلىعى دا بولاشاقتا شەشىمىن تابارىنا سەنىمدىمىن, – دەيدى المات ءجانابىل ۇلى.
كاسىپكەر مۇنى بەكەر ايتىپ وتىرعان جوق. ول شارۋاشىلىقتارىندا مالدىڭ قۇلاعىنا قىسقاش قاداپ, قايدا جايىلىپ جۇرگەنىن ءموبيلدى بايلانىس ارقىلى باقىلاۋ سەكىلدى وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزە باستادى. اۆسترالياداعى سەكىلدى مىڭداعان باس مالدى ساناۋلى عانا باقتاشى باعاتىن كۇنگە جەتەرىنە دە سەنىمدى. قازىر «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپتىك كومپانياسىندا 3 مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. ەلباسى ايتقان بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن كاسىپكەر ۇمىت قالدىرعان ەمەس. شارۋاشىلىقتارى ورنالاسقان اۋىلداردا سپورت سارايلارى, ستاديوندار, تۇرعىن ۇيلەر بوي تۇزەدى. كاسىپكەر الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىن, ونەر, شىعارماشىلىق ادامدارىن الەۋمەتتىك جاعىنان قولداپ وتىراتىن وبلىستىق «مەتسەناتتار كلۋبىنىڭ » تۇراقتى مۇشەسى.
ءسوزىمىزدى باستاعان «قاراسۋ-ەت» ەت ونىمدەرى كومبيناتىمەن اڭگىمەمىزدى قايىرعاندى دا دۇرىس كورىپ وتىرمىز. «قاراسۋ-ەت» كومبيناتىندا وندىرىلگەن شۇجىق تۇرلەرى دۇكەندەردە جاتىپ قالمايدى, پىشاق ۇستىنەن كەتىپ وتىرادى. ويتكەنى, قوستاناي جۇرتى باياعىداي تابىلعانىن قاناعات تۇتپايدى, ەشقانداي قوسپاسى جوق تازا ەتتەن جاسالعان ساپالى شۇجىقتى ىزدەپ ءجۇرىپ الادى. تۇتىنۋشى تالعامىن دا تاربيەلەيتىن ءوندىرۋشىنىڭ ءوزى ەكەن. ال زەرەك, ىزدەنىمپاز, ءبىلىمدى, حالقىنىڭ تاريحىنان دا, داستۇرىنەن دە حاباردار رۋحاني باي, ەلىنىڭ, جەرىنىڭ پاتريوتى المات تۇرسىنوۆ ازاتتىق العان جىلداردان بەرگى 25 جىلدا قالىپتاسقان قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ سوم تۇلعاسى سەكىلدى ەلەستەيدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
سوڭعى جاڭالىقتار
بالۋاندار مەدۆەدتىڭ مەموريالىنان 14 مەدالمەن ورالدى
كۇرەس • بۇگىن, 00:34
قامىستىداعى سپورت كەشەنىنە بالۋاننىڭ ەسىمى بەرىلسە...
سپورت • بۇگىن, 00:20
قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولۋىنا وراي حالىقارالىق سيمپوزيۋم ءوتتى
قوعام • بۇگىن, 00:15
Project Silica: اقپاراتتى 10 مىڭ جىل ساقتايتىن شىنى
قوعام • كەشە
قوعام • كەشە
اتىراۋ قالاسىن شاڭدى داۋىل باسىپ تۇر
ايماقتار • كەشە
